In de bak, uit de bak
Ik was voor mijn werk in de gevangenis in Utrecht -het Wolvenplein-. Er was een open dag en ik schreef een stukje over voor op de website van de VPRO Thema-avond 'Straf en Misdaad. Maar omdat het over mijn eigen belevenissen gaat, zet ik het ook maar op deze site. Leuk voor de verdwaalde bezoeker.

De gevangenis. De meeste mensen komen er liever uit dan dat ze erin gaan. Toch zit de wachtruimte een half uur voor het begin van de rondleiding half vol. Wat beweegt deze mensen om tijdens de open dag vrijwillig de bak in te gaan? Nieuwsgierigheid, zo blijkt uit de antwoorden van de bezoekers. 'Het is toch een plaats waar je normaal gesproken niet zo snel komt' vertelt een meisje dat er ooit nog aan heeft gedacht in de gevangenis te gaan werken. Momenteel studeert ze hotel- en hospitalitymanagement. De wens om in de gevangenis te werken heeft ze inmiddels niet meer. Maar een van haar docenten werkt als kok in de Bijlmer en raadde haar aan toch even een kijkje in de keuken te nemen. 'Mits de rondleiding dat toelaat'. Ze verwacht dat de gevangenis wel 'kaal en ongezellig zal zijn, met misschien hoogstens een poster op de muur in de gemeenschappelijke ruimte of zo'.

De man die met zijn gezin op de open dag is afgekomen meent dat 'als er geen familie van je zit, je eigenlijk nooit in een gevangenis komt'. Hij verwacht geen hotel. En dat het 'waarschijnlijk zwaarder is dan je denkt'. Zijn zoon is vooral nieuwsgierig naar het werk dat ze doen. 'Waarschijnlijk heel simpel, dingen inpakken of zo'.

Dan zit er ook nog een jong stelletje. Zij verwachten toch wel een redelijke luxe. 'Geen afgebladderde verf op de muren en toch wel een warme douche en een warme maaltijd. Nederland heeft het volgens mij wel goed voor elkaar wat gevangenissen betreft'.

Kleur op de muur

We zullen zien. Om de gevangenis in te kunnen moet iedereen eerst door het detectiepoortje. Riemen moeten af en als het alarm dan nog af gaat moeten ook de schoenen uit. Uiteindelijk mag iedereen naar binnen en kan de rondleiding beginnen. Het deel waar de kantoren van het personeel zich bevinden doet in niks aan een klassieke gevangenis denken. De gangen zijn smal en de muren wit en af en toe rood. Dat valt het hotel- en hospitality-meisje dan weer mee: 'Er zit zelfs kleur op de muur!'. Pas als je door de grote ronde ramen op het met muren en prikkeldraad omringde grasveldje uitkijkt wordt weer duidelijk waar we hier zijn.

De rondleiding gaat verder langs de werkplaats waar de gedetineerden kunnen werken tegen een vergoeding van 65 eurocent per dag. Voor dat bedrag doen ze werk dat varieert van stickers op dekseltjes plakken tot het inpakken van gekleurde papieren gebaksvormpjes. Op de muur hangen geheugensteuntjes in welke volgorde de verschillende kleuren in het plastic bakje moeten. 'Maar' vertelt de directeur die ook meeloopt 'het gaat er meer om dat ze hun cel even uit kunnen en om het sociale aspect. Bovendien verdienen ze op deze manier precies genoeg voor hun pakje sigaretten of telefoonkaart'. De gevangenis blijkt verder van alle gemakken voorzien. Zo is er een huisarts, een tandarts, een bibliotheek, een kapper, een sportzaal en een bezoekersruimte.

Gietijzeren galerijen

Dan komen we in het deel waar de gedetineerden verblijven. Het is na vijven dus iedereen zit veilig opgeborgen op z'n cel. Dit is onmiskenbaar een gevangenis. Drie verdiepingen hoog met gietijzeren galerijen langs de cellen. Precies zoals je het kent van tv. Op elke deur hangt een briefje met de naam en een zwart-wit foto van de inzittende. Een bizar idee dat die mensen ook daadwerkelijk achter die deur zitten en er tot morgenochtend niet uit mogen. En dat dag na dag, soms 2 jaar lang. Het beeld wordt nog versterkt als we even later een lege cel van binnen mogen zien. De ruimte is 10 m2, benauwend klein. En er ligt een kant-en-klaar maaltijd, het avondeten van de gedetineerden. Een kijkje in de keuken kunnen we dus wel vergeten, want zelf koken gebeurt hier niet.

Achtendertig stappen

Deze gevangenis is officieel een huis van bewaring. Dat houdt in dat gedetineerden er tot hun veroordeling zitten. De maximale verblijfsduur is 90 dagen. Na veroordeling gaan ze naar een gevangenis om daar de rest van hun straf uit te zitten. Alleen voor veelplegers is er een uitzondering. Zij vallen onder een speciale maatregel waardoor ze op een gegeven moment voor het stelen van een fiets maximaal 2 jaar gevangenisstraf kunnen krijgen. Die tijd zitten ze dan uit in dit huis van bewaring. Ze krijgen dan begeleiding om hun gedrag te veranderen. In de gemeenschappelijke ruimtes, die blijkbaar ook gebruikt worden voor deze begeleiding, hangen grote witte vellen met daarop de 'doelen' van de afzonderlijke gedetineerden. Achmed wil graag 'leren budgeteren' en 'leren omgaan met frustraties'. Dat laatste blijkt ook het doel van Marcel. Gerrit daarentegen wil graag 'leren aangeven wanneer iets teveel wordt' en Marco wil ''nee' leren zeggen' en 'leren omgaan met de structuur'. Zo hopen ze straks een nieuw leven te kunnen beginnen. Zonder drugs, want vaak gaat het om verslaafden. Maar 'achtendertig stappen buiten de gevangenis komen ze de eerste dealer alweer tegen' vertelt de directeur. En dan is clean blijven heel moeilijk.

Aan het einde van de rondleiding blijken de ideeën die de bezoekers van de gevangenis vooraf hadden vooral bevestigd. Het hotel- en hospitality-meisje vindt het zo saai als ze had verwacht en het stelletje vindt het inderdaad wel luxe. 'De oudheid van het pand maakt het sfeervol en ze hebben overdag tenminste iets te doen'. Wat dat betreft heeft de Nederlandse gevangene dus eigenlijk niet zo veel te klagen. Alleen die vrijheidsbeperking hè.

Ook leuk: de geschiedenis van het Wolvenplein